อะไรคือแมงกะพรุน : ความสับสนในการเรียกชื่อ

แมงกะพรุนอยู่ตรงไหนในต้นไม้แห่งวิวัฒนาการ ?

แมงกะพรุน – ในความหมายที่ทุกคนเห็นตรงกันว่าเป็นแมงกะพรุนแน่ๆ — คือสัตว์ในไฟลัมไนดาเรีย (Cnidaria) มีเพื่อนร่วมไฟลัมคือ ปะการัง ดอกไม้ทะเล กัลปังหา ไฮดรอย์ ไฮดรา ปากกาทะเล ถ้วยทะเล ไซโฟโนฟอร์ ฯลฯ โดยเอกลักษณ์ประจำไฟลัมนี้คือ มีเข็มพิษ (Stinging Cells) ที่ทำงานด้วยระบบสัมผัส แตะปุ๊บ ยิงปั๊บ ส่วนพิษจะร้ายแรงแค่ไหนก็ขึ้นอยู่กับชนิดสัตว์ ปริมาณพิษที่ได้รับ และความแพ้ของแต่ละคน

จากระดับไฟลัม นักชีววิทยาก็แบ่งย่อยออกเป็น คลาส (Class) ต่อไปอีก แมงกะพรุนที่เราคุ้นเคยกันจะอยู่ใน 4 คลาสหลักๆ ดังนี้

Class: Staurozoa

เป็นแมงกะพรุนที่หน้าตาพิสดารกว่าชาวบ้านเขา คือมีรูปร่างคล้ายแก้วแชมเปญเกาะติดอยู่ที่พื้นทะเล ไม่ได้ล่องลอยกลางน้ำเหมือนแมงกะพรุนทั่วไป พวกนี้เราเรียก ‘แมงกะพรุนก้าน’ หรือ ‘Stalked Jellyfish’

Class: Cubozoa

นี่คือกลุ่มสายโหดที่เรารู้จักกันในนาม ‘แมงกะพรุนกล่อง’ (Box Jellyfish) ผู้มีพิษร้ายแรงขนาดทำให้คนตายได้ โดยส่วนร่ม (bell) ของพวกนี้จะดูคล้ายกล่อง มีหนวดยาวเฟื้อยที่เต็มไปด้วยเข็มพิษ และมีเซลล์รับแสงที่พัฒนามาก

Class: Scyphozoa

นี่คือกลุ่มที่เราเรียกว่าเป็น ‘แมงกะพรุนแท้’ (True Jellyfish) คือตรงตามลักษณะโหงวเฮ้งของแมงกะพรุนที่เราคุ้นเคยกันทุกประการ โดยมีจุดเด่นที่ไม่เหมือนกลุ่มอื่นคือ มีแขนรอบปาก (Oral Arms) ที่มีลักษณะเป็นเนื้อเยื่อยึกยือที่ห้อยย้อยลงมา ทำหน้าที่สาวเหยื่อใส่ปาก ในขณะที่หนวดที่เป็นเส้นๆ นั้น บางชนิดก็มี บางชนิดก็ไม่มี

Class: Hydrozoa

กลุ่มนี้จะรวมมิตรสมาชิกหลากหลาย ตั้งแต่ไฮดราและไฮดรอย์, ไซโฟโนฟอร์ รวมไปถึง แมงกะพรุนในกลุ่ม Hydromedusa เช่น Immortal Jellyfish, Lion’s Mane Jellyfish ฯลฯ

*แมงกะพรุนทั้งหมดในกลุ่มนี้ เรียกรวมๆ อย่างเป็นทางการว่า เป็นกลุ่มของ Medusozoa (Medusa = ช่วงชีวิตในวัยว่ายน้ำของแมงกะพรุน, zoa = สัตว์)

สิ่งที่ดูคล้ายแมงกะพรุน แต่ ‘ไม่ใช่’ แมงกะพรุน

สิ่งที่ดูคล้ายแมงกะพรุน แต่ไม่ใช่แมงกะพรุน … แต่บางตำราก็นับว่ามันเป็นแมงกะพรุนเช่นกัน

ไซโฟโนฟอร์ (Siphonophore)

อยู่ในคลาสเดียวกับแมงกะพรุน Hydromedusa, ไฮดราและไฮดรอยด์ แต่สิ่งที่ทำให้พวกมันแตกต่างจากแมงกะพรุนมากคือ ภายในหนึ่งร่างที่เราเห็น ไม่ใช่แค่ชีวิตเดียว!! แต่คือหลายชีวิตประกอบกันเป็น colony โดย ‘แต่ละชีวิต’ ทำหน้าที่เป็น ‘หนึ่งอวัยวะ’ เช่น ชีวิตแรกทำหน้าที่เป็นระบบย่อยอาหาร อีกชีวิตทำหน้าที่เป็นระบบสืบพันธุ์ อีกชีวิตทำหน้าที่เป็นเซลล์เข็มพิษ เป็นต้น ซึ่งทุกชีวิตเหล่านั้นต้องทำงานร่วมกันอย่างแยกจากกันไม่ได้

หวีวุ้น (Comb Jelly)

สำหรับมนุษย์แล้ว น้องหวีวุ้นถือว่าเป็นสัตว์ ‘สวยใส ไร้พิษสง’ พวกเขาไม่มีเข็มพิษ และอยู่คนละไฟลัมกับแมงกะพรุน นั่นคือไฟลัม Ctenophora จุดเด่นคือมีเส้นขนเล็กๆ (cilia) เรียงกัน 8 แถว คล้ายซี่หวี โบกสะบัดพาพัดมันเคลื่อนที่ หลายชนิดมีสีรุ้งเหลือบประกายตามแนวหวี บางชนิดรูปทรงคล้ายวอลนัท บางชนิดตัวแบนคล้ายริบบิ้น บางชนิดมีหนวด 2 เส้น ที่มีกระเปาะกาวที่พุ่งออกมาดักเหยื่อตัวเล็กๆ กิน

ซาล์ป (Salp) หรือตัวอ่อนของเพรียงหัวหอม (Planktonic Tunicate)

ถึงแม้จะดูเป็นวุ้นใสๆ ลอยในน้ำเหมือนแมงกะพรุน แต่ที่จริงแล้วพวกมันมีลักษณะทางชีววิทยาใกล้เคียงกับมนุษย์มากกว่าแมงกะพรุนซะอีก โดยพวกมันอยู่ในไฟลัม Chordata – ซึ่งเป็นไฟลัมเดียวกับสัตว์มีแกนสันหลัง รวมถึงมนุษย์เรา พวกนี้ไม่มีพิษ แถมยังเป็นมังสวิรัติ กินแพลงก์ตอนพืชเป็นอาหาร ทั้งยังมีความสามารถพิเศษช่วยลดโลกร้อนได้ด้วย เพราะก้อนขี้เล็กๆ ของมันซึ่งเต็มไปด้วยคาร์บอนจากพืชจะจมสู่ก้นทะเลอย่างรวดเร็ว เท่ากับเป็นการดึงคาร์บอนออกจากระบบ

แตนทะเล ที่ไม่ใช่ Sea Wasp